حقایق، واقعیت‌ها و باورهای نادرست درباره میگوی SPF

برنامه‌های اهلی‌سازی و بهبود ژنتیکی میگو از اواخر دهه ۱۹۸۰ در ایالات متحده آمریکا و در قالب «برنامه پرورش میگوی دریایی آمریکا» (USMSFP) با استفاده از میگوی سفید اقیانوس آرام Penaeus vannamei آغاز شد. این برنامه بر اساس مفاهیم اثبات‌شده صنایع دام و طیور شکل گرفت و با ایجاد ذخایر میگوی «عاری از پاتوژن‌های خاص» (SPF) شروع شد. ذخیره اولیه میگو از طریق غربالگری دقیق میگوهای وحشی صیدشده و انتخاب افرادی که به‌طور طبیعی فاقد پاتوژن‌های مهم میگو بودند به دست آمد. اگرچه مفهوم حیوانات SPF برای حیوانات خشکی‌زی به‌خوبی تعریف شده بود، اما برای آبزی‌پروری نسبتاً جدید محسوب می‌شد و پذیرش آن در جامعه آبزی‌پروری زمان برد. در اوایل دهه ۱۹۹۰، همزمان با USMSFP، چندین برنامه بهبود ژنتیکی میگو در آمریکای لاتین نیز آغاز شد. در ادامه، اصطلاحات و محصولات جدیدی مانند میگوی مقاوم به پاتوژن خاص (SPR)، میگوی متحمل به پاتوژن خاص (SPT) و حتی میگوی «در معرض همه پاتوژن‌ها» (APE) وارد ادبیات صنعت میگو شد و به شکل تجاری مورد استفاده قرار گرفت. این موضوع باعث سردرگمی صنعت میگو درباره مفهوم، ارتباط و اهمیت این اصطلاحات جدید نسبت به SPF شد.

میگوی مولد SPF

مفهوم ذخایر حیوانی عاری از پاتوژن‌های خاص (SPF) و فناوری ایجاد و مدیریت آنها عمدتاً در نیمکره غربی (ایالات متحده و اروپا) توسعه یافت. این مفهوم در اوایل دهه ۱۹۴۰ و در حوزه پزشکی حیوانات آزمایشگاهی شکل گرفت. به‌طور مشخص، تخم‌مرغ‌های SPF مرغ برای کشت و تکثیر موجودات زنده مورد استفاده در تولید واکسن توسعه یافتند. طی ۳۰ تا ۴۰ سال بعد، فناوری SPF در صنعت طیور تجاری به‌کار گرفته شد و در دهه ۱۹۶۰ به تولید خوک و سایر حیوانات اهلی نیز گسترش یافت. همچنین در کاربردهای دامپزشکی برای تولید و نگهداری ذخایر استاندارد و هم‌خون حیوانات آزمایشگاهی به‌عنوان مدل‌های تحقیقاتی مورد استفاده قرار گرفت.

برنامه پرورش میگوی دریایی آمریکا (USMSFP) که در سال ۱۹۸۴ توسط وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) تشکیل شد، شامل چندین مؤسسه در ایالت‌های مختلف آمریکا بود و هدف آن افزایش تولید داخلی میگوی دریایی و کاهش وابستگی به واردات بود. پس از آنکه برنامه اصلاح نژاد این طرح با شیوع بیماری مواجه شد، رویکردی جدید اتخاذ گردید که شامل طراحی و اجرای یک برنامه یکپارچه مدیریت سلامت گله SPF و مدیریت بیماری‌های عفونی بود؛ برنامه‌ای که بعدها در تمام مؤسسات شرکت‌کننده USMSFP اجرا شد و در نهایت در صنعت میگوی آمریکا تجاری‌سازی گردید. در نتیجه، نخستین برنامه تجاری اهلی‌سازی و بهبود ژنتیکی میگوهای پنائیدی در سال ۱۹۸۹ و با استفاده از میگوی سفید اقیانوس آرام (Penaeus vannamei) آغاز شد. هدف اصلی این برنامه تولید مولدهایی عاری از پاتوژن‌های خاص بود تا بتوانند ناپلیوس‌ها و پست‌لاروهایی تولید کنند که در سیستم‌های تولیدی ایمن زیستی پرورش یابند، تلفات کاهش یابد و تولید افزایش پیدا کند.

در واقع، برنامه USMSFP مفاهیم اصلاح نژاد و انتخاب از صنایع دام و طیور را به کار گرفت تا ذخایر میگوی SPF ایجاد کند که پست‌لاروهای سالم و بهبود یافته ژنتیکی تولید نمایند. این ذخایر از طریق غربالگری دقیق میگوهای وحشی صیدشده و انتخاب افرادی که به‌طور طبیعی فاقد فهرستی از پاتوژن‌های شناخته‌شده و قابل شناسایی بودند ایجاد شد؛ پاتوژن‌هایی که می‌توانستند تحت شرایط قرنطینه سختگیرانه در یک مرکز هسته اصلاح نژادی (NBC) به‌طور دائمی حذف شوند. سپس این ذخایر وارد برنامه اهلی‌سازی و بهبود ژنتیکی شدند، به‌گونه‌ای که خانواده‌های برتر هر نسل برای تولید پست‌لاروهایی مورد استفاده قرار می‌گرفتند که بعدها به مولدان SPF در مراکز تکثیر مولد با امنیت زیستی مناسب (BMC) تبدیل می‌شدند. این مولدان به hatcheryهای تجاری عرضه می‌شدند تا پست‌لاروهای مورد نیاز کشاورزان برای رهاسازی در استخرها تولید شود.

به‌طور همزمان، چندین برنامه اصلاح نژاد و انتخاب میگوی P. vannamei در آمریکای لاتین اجرا شد. در ونزوئلا، برنامه انتخاب انبوه در سال ۱۹۹۰ برای تولید میگوهای سازگار با شرایط محلی آغاز شد. در کلمبیا نیز تولیدکنندگان تجاری در اوایل دهه ۱۹۹۰ میگوهای مقاوم به ویروس TSV را انتخاب انبوه کردند. این تلاش‌های اولیه بعدها به برنامه‌های کامل انتخاب خانوادگی تبدیل شد و برخی جمعیت‌های بهبود یافته برای صنعت محلی ایجاد گردید. این برنامه‌ها بر این اساس طراحی شده بودند که جمعیت‌ها باید با شرایط محلی سازگار بوده و نسبت به بیماری‌های بومی منطقه مقاوم یا متحمل باشند. بنابراین در دهه ۱۹۹۰ دو رویکرد متفاوت اصلاح نژادی شکل گرفت: از یک سو، انتخاب و نگهداری جمعیت‌ها در شرایط تقریباً عاری از بیماری طبق پروتکل‌های SPF در USMSFP، و از سوی دیگر، برنامه‌هایی که جمعیت‌ها را در حضور فشارهای متعدد بیماری رایج در تولید تجاری انتخاب می‌کردند.

اگرچه مفهوم حیوانات SPF برای حیوانات خشکی‌زی که می‌توان آنها را در تأسیسات ایزوله پرورش داد به‌خوبی تعریف شده بود، در آبزی‌پروری که ایزوله‌سازی کامل موجودات در محیط آبی دشوار است، این مفهوم نسبتاً جدید محسوب می‌شد. یکی از عوامل مهم گسترش گسترده مفهوم میگوی SPF، ظهور و انتشار بیماری لکه سفید (WSD) ناشی از ویروس WSSV در اواسط دهه ۱۹۹۰ بود. در آن زمان، گونه اصلی پرورشی در آسیا Penaeus monodon بود و مشخص شد که منبع اصلی WSSV در استخرهای پرورش، پست‌لاروهای آلوده‌ای است که از مولدان صیدشده و آلوده به WSSV به دست می‌آیند، و پایش PCR به تنهایی برای کاهش سطح ویروس به میزان قابل قبول برای تولید پایدار کافی نیست. در سال ۲۰۰۵ اشاره شد که دلیل اصلی واردات P. vannamei به آسیا عملکرد ضعیف، رشد کند و حساسیت بالای گونه‌های بومی مانند P. chinensis در چین و P. monodon در سایر مناطق بود؛ مسائلی که ناشی از استفاده از مولدان آلوده و انتقال پاتوژن‌ها به نسل بعدی بود. دسترسی به ذخایر SPF از P. vannamei همراه با راهبردهای امنیت زیستی حذف پاتوژن، بسیار مؤثر بود و به سرعت این گونه را به گونه غالب پرورشی در آسیا تبدیل کرد.

به دلیل مزایای استفاده از ذخایر اهلی و بهبود یافته ژنتیکی SPF برای تولید پست‌لاروهای سالم، در آسیا اصطلاح SPF به‌تدریج با مقاومت یا تحمل بیشتر در برابر بیماری‌ها مرتبط دانسته شد. در مقابل، در آمریکای لاتین میگوهای SPF بدون رعایت راهبردهای امنیت زیستی حذف پاتوژن در استخرها رهاسازی شدند که منجر به تلفات گسترده شد و این تصور نادرست را ایجاد کرد که وضعیت SPF به معنای حساسیت بیشتر به بیماری است. این برداشت نادرست است؛ SPF فقط وضعیت بهداشتی یک ذخیره را نشان می‌دهد و هیچ اطلاعاتی درباره حساسیت، مقاومت یا تحمل آن در برابر عفونت و بیماری ارائه نمی‌دهد.

این رویکردهای متفاوت باعث ایجاد اصطلاحات جدیدی مانند ذخایر مقاوم به پاتوژن خاص (SPR) و متحمل به پاتوژن خاص (SPT) شد که به سردرگمی در صنعت میگو درباره مفهوم، ارتباط و اهمیت این اصطلاحات نسبت به SPF انجامید. با وجود اینکه برداشت‌های اشتباه درباره SPF و SPR مدت‌ها شناخته شده بود، در «کنفرانس جهانی آبزی‌پروری ۲۰۱۰» بر نیاز اساسی به ذخایر اهلی SPF و اهمیت SPF به‌عنوان فناوری نوظهور برای پشتیبانی از آبزی‌پروری پایدار میگو تأکید شد.

هدف این مقاله تبیین این مفاهیم و اصطلاحات و تأکید دوباره بر اهمیت و مزایای توسعه و نگهداری ذخایر اهلی، سالم و عملاً عاری از پاتوژن‌های مهم است؛ ذخایری که می‌توانند پرورش میگو را سودآورتر و پایدارتر کنند. این مقاله حاصل نشست تخصصی کارشناسانی است که توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در بانکوک، تایلند (۲۶ تا ۲۸ مه ۲۰۱۶) برگزار شد و به شکل‌گیری بحث‌ها و اجماع درباره موضوع میگوی SPF در آبزی‌پروری انجامید.